In november 2024 gaf de stuurgroep PAGW opdracht een maatregelenpakket samen te stellen voor de verdere uitvoering van het PAGW-programma. Dit pakket omvat systeemmaatregelen en concrete maatregelen, uitgewerkt in factsheets. Zie onderstaand rapport. De factsheets bieden een eenduidig overzicht van de maatregelen en vormen de basis voor het advies aan de bewindslieden over de vervolgprogrammering van de PAGW.
PAGW: een meerjarig programma
De PAGW loopt tot 2050. Die lange doorlooptijd van PAGW is nodig omdat het systeemherstel van de grote wateren tijd vraagt. Systeemherstel betekent dat de omstandigheden in een gebied worden verbeterd, zodat de ecologische waterkwaliteit en het natuurherstel worden bevorderd. Dit gebeurt onder andere door ontbrekende leefgebieden te ontwikkelen of kwalitatief te verbeteren, verbindingen tussen gebieden herstellen en waar mogelijk de natuurlijke dynamiek terug te brengen.
Systeemherstel vormt de kern van PAGW en is essentieel voor de doelen van de Kader Richtlijn Water (KRW), de Vogel en Habitatrichtlijn (VHR) en de natuurherstelverordening (NHV). De looptijd van de PAGW sluit aan bij de doelstelling van de natuurherstelverordening om in 2050 90% van de natuurhersteldoelen te hebben gerealiseerd. Systeemherstel bestaat vaak uit een combinatie van grote en kleine maatregelen. Door deze in samenhang uit te voeren, kan het natuurlijk systeem daadwerkelijk herstellen. Het ecosysteem gaat beter functioneren en wordt robuuster, waardoor het beter bestand is tegen veranderingen en verstoringen zoals verandering van het klimaat. Dit komt niet enkel de ecologische waterkwaliteit ten goede, maar draagt ook bij aan de condities voor een leefbaar land en een sterke economie.
Beeld: © RVO
Luchtfoto van de delta
Stap voor stap naar systeemherstel
De PAGW heeft op dit moment 30 projecten in voorbereiding of uitvoering. Deze projecten zijn een belangrijke stap richting systeemherstel, maar ze zijn niet voldoende. Daarvoor is meer nodig. Door deze projecten uit te voeren, de resultaten te monitoren én ervan te leren, krijgen we steeds beter inzicht in wat goed werkt en waar bijsturing nodig is. Daarom is de PAGW een adaptief programma: stap-voor-stap werken aan systeemherstel op basis van nieuwe inzichten en ervaringen. De opgave is te groot om alles in een keer aan te pakken. De bewindslieden hebben in december 2022 de projecten voor de derde tranche (projecten lopend tot 2033) geselecteerd. In december 2025 is deze tranche aangevuld met een aantal nieuwe projecten.
Vooruitkijken
Om ook na 2033 te blijven werken aan systeemherstel, is in kaart gebracht welke maatregelen op korte en lange termijn nodig zijn. Tussen 2022 en 2026 is de kennis over de groter wateren aanzienlijk uitgebreid. Waar in 2022 nog niet voor alle wateren streefbeelden beschikbaar waren en slechts voor enkele gebieden (pre)verkenningen waren uitgevoerd, was in 2026 veel meer informatie voorhanden. Daardoor kon een goed onderbouwde groslijst opgesteld worden van maatregelen die zowel urgent als doelmatig zijn.
Er zijn 14 prioritaire maatregelen voor systeemherstel geselecteerd. De vijftiende maatregel, het herstellen van een gedempt getij in de Grevelingen, was al eerder beschreven. Daarnaast is onderzocht welke concrete maatregelen als eerste kunnen worden uitgevoerd. Deze maatregelen vormen een eerste stap naar systeemherstel in een gebied. De geselecteerde maatregelen zijn uitgewerkt in factsheets.
Niet alle maatregelen kunnen of hoeven direct te worden uitgevoerd. Soms is eerst aanvullend onderzoek nodig. Ook vraagt de uitvoering tijd. Zo kost het aankopen van grond vaak meerdere jaren. Het uitgangspunt is vrijwillige aankoop of vrijwillige medewerking aan een herinrichting. Ook is financiële ruimte een belangrijke voorwaarde om de maatregelen te realiseren.
Hoe zijn de maatregelen geselecteerd?
Om ervoor te zorgen dat de geselecteerde systeemmaatregelen en de daarbij behorende concrete maatregelen goed zijn onderbouwd is het volgende gedaan:
- Ecologische onderbouwing. We hebben de Ecologische Autoriteit en het College van Rijksbouwmeester en -adviseurs advies gevraagd over de gekozen aanpak. Daarbij stond de vraag centraal of het werken vanuit het streefbeelden naar maatregelen en de overwegingen om te komen tot prioritering de juiste weg is Hun oordeel was positief: de aanpak is gedegen onderbouwd en de maatregelen sluiten goed aan bij de ecologisch opgaven van de grote wateren.
- Bijdrage een Europese natuur- en waterdoelen. Vervolgens zijn de maatregelen getoetst aan de doelen en vereisten van de KRW, VHR en N2000. Dragen de maatregelen daadwerkelijk bij aan het behalen van deze doelen? En zijn ze noodzakelijk om doelen te realiseren? Deze toetsing heeft geholpen om de selectie verder aan te scherpen.
- Risico’s en kansen. Ook is gekeken naar mogelijke risico’s en kansen. Bepaalde maatregelen zijn ecologisch veelbelovend, maar kennen nog technische onzekerheden of onvoldoende draagvlak. Tegelijkertijd liggen er kansen om aan te sluiten bij ander programma’s, zoals het hoogwaterbeschermingsprogramma. Wanneer een groot waterstaatswerk toe is aan een ingrijpende renovatie – zoals de spuisluizen in de Afsluitdijk – kan dat een goed moment zijn om ook de waterkwaliteit mee te nemen in de eisen voor de toekomst. Ook deze afwegingen hebben een bijdrage geleverd aan een verdere selectie.
- Afstemming met partners. Tot slot hebben we bij belangrijke partners getoetst of ze zich konden vinden in de voorgestelde maatregelen. Daarbij is onder meer gekeken naar aansluiting bij het programma HWBP en RvR2.0, maar ook naar overkoepelende regionale samenwerkingsverbanden.
Financiering van maatregelen
De geselecteerde concrete maatregelen voldoen aan drie criteria:
- Ze pakken urgente knelpunten aan en zijn noodzakelijk voor ecologisch systeemherstel;
- Ze zijn essentieel voor het halen van de doelen van de KRW, VHR en NHV;
- Ze zijn vanaf 2034, waar mogelijk eerder, haalbaar en uitvoerbaar. Daarbij worden kansen benut om samen te werken met andere programma’s en werkzaamheden te combineren.
De stuurgroep PAGW heeft deze lijst op 7 juli 2026 vastgesteld. Ook de beide bewindslieden geven aan dat de opgave helder is. Dat betekent niet dat de benodigde financiering voor alle maatregelen al beschikbaar is. De bewindspersonen geven aan dat de opgave duidelijk is, maar dat er na 2033 vooralsnog geen financiën beschikbaar zijn. Er wordt gewerkt aan een samenhangend perspectief voor verdere besluitvorming in 2028. Daarnaast wordt gekeken naar alternatieve financieringsbronnen, zoals EU-regelingen, meerdere bronnen binnen andere rijksprogramma’s maar ook naar private financiers. Om met mogelijke financiers in gesprek te gaan, is het belangrijk om helder te hebben welke maatregelen prioriteit hebben. De factsheets bieden hiervoor een goede informatiebron.